Üz qabığı şəkli süni intellektlə yaradılıb.
Alopesiya saç tökülməsinin tibbi adıdır. Onun bir neçə növü var: ən çox rast gəlinəni kişi və qadın tipli saç tökülməsi (androgenetik alopesiya), sonra isə ocaqlı alopesiya, telogen effluvium, dartılma nəticəsində yaranan və çapıqlı alopesiyadır. Saç əkimi əsasən androgenetik alopesiyada və sabitləşmiş çapıq nahiyələrində nəzərdən keçirilir; ocaqlı alopesiyada və aktiv iltihabi xəstəliklərdə adətən tövsiyə olunmur.
Bu yazıda alopesiyanın əsas növlərini, onların necə özünü göstərdiyini və hansında saç əkiminin mümkün olduğunu izah edirəm.
Qısa məlumat
- “Alopesiya” bir xəstəlik deyil, saç tökülməsinin ümumi adıdır; növünü müəyyən etmək müalicəni dəyişir.
- Androgenetik alopesiya ən çox rast gəlinən növdür və saç əkiminin əsas göstərişidir.
- Ocaqlı alopesiya immun sistemlə bağlıdır; müalicəsi dermatoloji yolladır, saç əkimi adətən birinci seçim deyil.
- Telogen effluvium çox vaxt müvəqqətidir və özü keçir.
- Çapıqlı alopesiyada follikullar çapıq toxuması ilə əvəz olunur; əkim yalnız xəstəlik uzun müddət sakit qaldıqdan sonra müzakirə edilə bilər.
Alopesiya nədir?
Alopesiya saçın normaldan çox tökülməsi və ya seyrəlməsi deməkdir. Saç tökülməsi bütün başda, müəyyən bir nahiyədə və ya ləkələr şəklində ola bilər. Bəzi növlərdə follikul qorunur və saç yenidən çıxa bilər, bəzilərində isə follikul zamanla itir. Buna görə də həkimin ilk vəzifəsi alopesiyanın növünü müəyyən etməkdir.
Alopesiyanın əsas növləri: qısa cədvəl
| Növ | Necə özünü göstərir | Saç əkimi uyğundurmu? |
|---|---|---|
| Androgenetik alopesiya | Kişilərdə alın künclərinin geriləməsi və təpənin seyrəlməsi; qadınlarda ayırıq xəttinin genişlənməsi | Çox vaxt bəli, donor nahiyə kifayətdirsə və tökülmə müəyyən qədər sabitdirsə |
| Ocaqlı alopesiya | Yuvarlaq və ya oval, hamar saçsız ləkələr; qaşda və saqqalda da ola bilər | Adətən xeyr; müalicə dermatoloji yolla aparılır |
| Telogen effluvium | Xəstəlik, doğuş və ya stressdən bir neçə ay sonra bütün başda bərabər tökülmə | Xeyr; adətən özü keçir, əvvəlcə səbəb aradan qaldırılır |
| Dartılma alopesiyası | Saçın uzun müddət sıx bağlandığı yerlərdə, xüsusən alın və gicgah kənarlarında seyrəlmə | Erkən mərhələdə dartılmanı dayandırmaq kifayət edə bilər; sabitləşmiş və uzun sürən hallarda əkim müzakirə edilə bilər |
| Çapıqlı alopesiya | Follikulların itdiyi parlaq, hamar sahələr; bəzən qızartı, qaşınma və ya ağrı ilə | Xəstəlik aktivdirsə xeyr; uzun müddət sakit qaldıqdan sonra, dermatoloqla birlikdə qərar verilə bilər |
| Travma və ya əməliyyat izi | Yanıq, yara və ya əməliyyatdan qalan saçsız çapıq | Çox vaxt bəli, çapığın vəziyyətinə görə |
Androgenetik alopesiya
Bu, həm kişilərdə, həm də qadınlarda ən çox rast gəlinən saç tökülməsi növüdür. Genetik meyli olan insanlarda başın üst hissəsindəki follikullar dihidrotestosteron (DHT) hormonunun təsiri ilə tədricən kiçilir və daha nazik tellər çıxarır. Başın arxa və yan hissələrindəki follikullar bu təsirə daha davamlıdır.
Saç əkimi məhz bu fərqə əsaslanır: davamlı follikullar arxadan götürülüb seyrəlmiş nahiyəyə köçürülür. Kişilərdə tökülmənin mərhələsi Norvud şkalası ilə, qadınlarda Ludwig şkalası ilə qiymətləndirilir. Erkən mərhələdə həkim nəzarəti ilə dərman müalicəsi də müzakirə olunur; bu barədə minoksidil və finasterid yazısında ətraflı danışmışam.
Ocaqlı alopesiya (dairəvi saç tökülməsi)
Ocaqlı alopesiya immun sistemin saç follikullarına yönəldiyi vəziyyətdir. Adətən başda və ya saqqalda yuvarlaq, hamar saçsız ləkə ilə başlayır. Bu xəstəlik yoluxucu deyil. Follikul məhv olmadığı üçün saç bir çox halda yenidən çıxa bilər, lakin gedişi əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq çətindir.
Müalicə dermatoloq tərəfindən aparılır. Xəstəlik aktiv olduqda köçürülmüş follikullar da eyni immun təsirə məruz qala bilər, buna görə saç əkimi adətən tövsiyə edilmir. Bu mövzunu ayrıca yazıda daha ətraflı izah edəcəyəm.
Telogen effluvium
Yüksək hərarətli xəstəlik, əməliyyat, doğuş, kəskin arıqlama və ya güclü stressdən bir neçə ay sonra saçların bütün başda birdən çox tökülməsidir. Follikullar qorunur və səbəb aradan qalxdıqdan sonra saçlar əksər hallarda bir neçə ay ərzində bərpa olunur. Bu vəziyyətdə saç əkiminə ehtiyac yoxdur. Mövsümi tökülmə ilə oxşarlığı və fərqləri payızda saç tökülməsi yazısında izah etmişəm.
Dartılma alopesiyası
Saçın uzun müddət sıx hörük, quyruq, topuz və ya saç uzatmaları ilə dartılması follikulları zədələyə bilər. Ən çox alın və gicgah kənarlarında görünür. Erkən mərhələdə dartılma dayandırıldıqda saçlar bərpa oluna bilər. Lakin dartılma illərlə davam edərsə, proses geri dönməyən çapıqlı alopesiyaya keçə bilər. Belə sabitləşmiş hallarda həkim saç əkimini nəzərdən keçirə bilər, bir şərtlə ki, saçı dartan vərdiş dəyişsin.
Çapıqlı alopesiya
Çapıqlı alopesiya bir qrup iltihabi xəstəliyin ümumi adıdır. Bu xəstəliklərdə follikullar məhv olur və yerini çapıq toxuması tutur, buna görə həmin nahiyədə saç öz-özünə yenidən çıxmır. Alnın üst xəttində tədricən geriləmə ilə gedən frontal fibrozlaşan alopesiya bu qrupa aid nümunələrdən biridir.
Diaqnoz adətən dermatoloq tərəfindən, bəzən dəri biopsiyası ilə qoyulur. Xəstəlik aktiv olduqda saç əkimi aparılmır, çünki köçürülmüş follikullar da itə bilər. Elmi icmallarda saç əkiminin son mərhələdəki, yəni sakitləşmiş çapıqlı alopesiyada tətbiq oluna biləcəyi qeyd edilir. Belə qərar həmişə dermatoloqla birlikdə və ehtiyatla verilir.
Travma və əməliyyat izləri
Yanıq, yara və ya baş nahiyəsində aparılmış əməliyyatdan qalan saçsız çapıqlar ayrıca qrupdur. Burada xəstəlik deyil, bir dəfəlik zədə var. Çapığın qalınlığı və qan dövranı imkan verirsə, saç əkimi çapığı gizlətməyə kömək edə bilər. Bəzən çapıqlı toxumada qraftların tutması adi dəridə olduğundan zəif olur, buna görə bir neçə seans lazım gələ bilər.
Həkim alopesiyanın növünü necə müəyyən edir?
Müayinədə adətən tökülmənin nə vaxt başladığı, ailədə oxşar hallar, son aylarda xəstəlik və ya stress olub-olmadığı soruşulur. Sonra tökülmənin yayılmasına, baş dərisində qızartı və ya qabıqlanmaya baxılır, lazım olduqda trixoskopiya ilə tellərin və follikul ağızlarının vəziyyəti qiymətləndirilir. Şübhəli hallarda qan analizləri, bəzən isə dermatoloq tərəfindən biopsiya istənilir. Analizlərin hansı hallarda lazım olduğunu saç tökülməsinin səbəbləri yazısında izah etmişəm.
Tez-tez verilən suallar
Alopesiya ilə saç tökülməsi eyni şeydirmi?
Bəli, alopesiya saç tökülməsinin tibbi adıdır. Lakin onun bir neçə növü var və hər birinin səbəbi və müalicəsi fərqlidir.
Hansı alopesiyada saç əkimi edilir?
Ən çox androgenetik alopesiyada, donor nahiyə kifayət olduqda. Sakitləşmiş çapıqlı alopesiyada və travma izlərində də bəzən nəzərdən keçirilir. Ocaqlı alopesiyada və telogen effluviumda adətən tövsiyə olunmur.
Alopesiya keçə bilərmi?
Növündən asılıdır. Telogen effluvium çox vaxt özü keçir, ocaqlı alopesiyada saç bir çox halda yenidən çıxa bilər. Androgenetik alopesiya isə adətən irəliləyir, amma müalicə ilə ləngidilə bilər.
Qadınlarda saç əkimi mümkündürmü?
Bəli, uyğun qadınlarda mümkündür, amma planlaşdırma kişilərdən fərqlidir. Ətraflı məlumat qadınlarda saç əkimi səhifəsindədir.
Mənbələr
- American Academy of Dermatology. Hair loss: who gets and causes. aad.org
- American Academy of Dermatology. Hair loss types: alopecia areata overview. aad.org
- Ho CH, Sood T, Zito PM. Androgenetic alopecia. In: StatPearls. StatPearls Publishing; 2024. PubMed
- Billero V, Miteva M. Traction alopecia: the root of the problem. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2018;11:149–159. PubMed
- Queen D, Avram MR. Hair transplantation: state of the art. Dermatol Surg. 2025;51(9):874–881. PubMed
Əlavə oxu: Saç tökülməsinin səbəbləri · Türkiyədə saç əkimi · Qadınlarda saç əkimi
Saç tökülmənizin hansı növə aid olduğunu öyrənmək üçün fotolarınızı onlayn saç analizi formasından göndərə və ya WhatsApp ilə yaza bilərsiniz.
Bu məqalə ümumi məlumat xarakteri daşıyır və həkim müayinəsini əvəz etmir. Alopesiyanın növünü və müalicəsini yalnız müayinədən sonra həkim müəyyən edə bilər.